Cuesta van Boom

Deze geosite omvat de zuidrand van de cuesta van Boom, waar die begrensd wordt door de Rupel. Op de hoogtekaart zien we dat de cuesta van Boom samen met de Waasland cuesta een geheel vormt. Het doorbraakdal van Hoboken verdeelt de cuesta in twee en vormt een doorgang voor de Schelde. Het oorspronkelijke reliëf van het cuestafront is sterk verstoord door de vele kleigroeves. Een cuesta is een asymmetrische heuvelrug en ontstaat wanneer geologische lagen schuin komen te staan en vervolgens niet even snel eroderen door hun verschillende samenstelling. De schuine laag die minder snel erodeert, blijft deels als een hoogte in het landschap over. Waar de zachtere laag geërodeerd is, ontstaat een steile helling dwars op de harde laag: het cuestafront. Parallel met de schuine, erosieresistente laag ontstaat een zachter aflopende helling: de cuestarug.

51.093434265632, 4.3733259

Voormalige Boomse kleiwinning in De Schorre Provinciaal Recreatiedomein

Kleiafzetting in de Oligocene Noordzee

De vorming van de cuesta van Boom startte ca. 32 miljoen jaar geleden. Nederland en het noorden van België bevonden zich toen onder zeeniveau. In de Oligocene Noordzee werd sediment afgezet dat afkomstig was van de erosie van de omringende continenten. Tussen ca. 32 miljoen en 30 miljoen jaar geleden kwam een periode waarin de zee in noord België en Nederland klei afzette. De waterdiepte schommelde veel en een wisselende aanvoer van organisch en mineraal materiaal vond plaats. Daardoor bestaat de Formatie van Boom niet uit een homogene afzetting van klei, maar uit een afwisseling van laagjes met silt, kalk en organisch materiaal. Het resultaat is de Formatie van Boom: een pakket klei van ca. 100 m dik met een patroon van horizontale licht- en donkergrijze banden. In de kalkrijke lagen vormden zich na begraving kalkconcreties, de septaria van de Boomse klei.

Voormalige Boomse kleiwinning in Kleiputten Terhage

Vorming van een cuesta

De botsing van de Afrikaanse en Euraziatische plaat veroorzaakte de vorming van verschillende gebergteketens, zoals de Pyreneeën en de Alpen. Door de opheffing van het land in het zuiden, daalde de aardkorst in het noorden en kwamen de afzettingen van onder andere de Formatie van Boom in een noordoostwaarts hellende positie terecht. Ten zuiden van de huidige Rupel kwam de laag boven zeeniveau terecht en stond die bloot aan erosie. De stevige klei van de formatie van Boom was beter bestand tegen erosie dan de onderliggende en bovenliggende zandlagen. Daardoor kon de Vlaamse Vallei zich wel diep insnijden in het zand maar niet in de Boomse klei. Het resultaat is een cuesta.

Steenbakkerij Frateur vwz t Geleeg - Steenbakkerijmuseum

Steenbakkersindustrie

Waar de Formatie van Boom bij het cuestafront langs de Rupel aan de oppervlakte komt, werd de klei sinds de middeleeuwen ontgonnen en ontstond in de vroegmoderne tijd een grootschalige industrie. De streek staat internationaal bekend voor zijn steenbakkerijen, met vooral productie van baksteen, dakpannen en tegels. De oudste ontginningen bevonden zich vlak langs de Rupel. Het transport van de afgewerkte bakstenen verliep per schip. Naarmate de kleiputten uitgeput raakten, werd steeds verder naar het noorden opgeschoven. Tijdens de 19e eeuw bereikte men de zone ten noorden van de hoofdweg van Niel, over Boom naar Rumst. Deze weg bleef op het oude niveau liggen en vormde een barrière voor het transport naar de industriële zone langs de rivier. Daarom werden tunnels aangelegd en kon de klei met karretjes over een smalspoor van de kleiputten richting de Rupel gebracht worden.