Bestreden gebied

Hoogtes

De strategische ligging van het Schelde-estuarium heeft zijn sporen nagelaten: Het gebied werd menigmaal zwaar bevochten en voor de verdediging werd doordacht gebruikgemaakt van wat bodem en landschap te bieden hadden. Restanten van forten, linies, inundatiekreken en andere militaire werken volgen vaak de geologische gradiënten in het gebied.

In de middeleeuwen bouwde men houten verdedigingstorens op steile aarden heuveltjes, Mottekastelen genaamd. In Zeeland, waar ze vaak ten onrechte ‘vliedberg’ worden genoemd, hebben er enkele honderden gestaan. Ook in Vlaanderen worden nog mottes aangetroffen. Daarna kwamen stenen kastelen in de plaats van houten torens. Ze werden op strategische plekken opgeworpen: dichtbij de Schelde maar op hoger gelegen gronden. Zelfs op de Brabantse Wal stonden in de middeleeuwen zeker zes kastelen, die op die hoogte van veraf te zien moeten zijn geweest.

Tank Woensdrecht
Tank in Woensdrecht

Stadsmuren en forten

Steden kregen aanvankelijk stadsmuren om zich te verdedigen, en vanaf de zestiende eeuw verschenen moderne ‘stervormige’ vestingwerken. De Spaanse omwalling van Antwerpen was de eerste dergelijke realisatie ten noorden van de Alpen en een stukje militaire spitstechnologie. Om de Westerschelde, inmiddels de belangrijkste vaarroute naar Antwerpen, te verdedigen, werd midden zestiende eeuw het zeefort Rammekens aangelegd. Voor de verdediging van Antwerpen werden in opdracht van Willem van Oranje tussen 1578 en 1582 de forten Lillo en Liefkenshoek gebouwd. Van daaruit kon de Schelde worden gecontroleerd.

Na de Belgische onafhankelijkheid (1830-1839) ontstond een nieuwe grensstreek en nam het militaire belang van de Westerschelde toe. Om deze verder te kunnen beheersen en een aanval vanuit het zuiden te kunnen afslaan werd aan de zuidkant van Zuid-Beveland fort Ellewoutsdijk gebouwd, dat overigens nooit dienst deed.

Inundaties

De polders in het Schelde-estuarium leenden zich uitstekend voor verdedigingsdoeleinden. Door de dijken door te steken werden gebieden onder water gezet, zodat ze voor de vijand zo goed als ontoegankelijk werden. Eeuwenlang is van deze verdedigingstactiek gebruikgemaakt: van de tachtigjarige Oorlog tot en met de tweede Wereldoorlog. De restanten zijn overal zichtbaar.

Veel kreken in Zeeuws-Vlaanderen zijn het gevolg van militaire inundaties vanaf het eind van de zestiende eeuw. Door het doorsteken van dijken bij Sluis tijdens de tachtigjarige Oorlog stroomde zeewater binnen dat een diepe kreek uitschuurde, het Lapscheurse Gat, een zijarm van het Zwin.

Ook in latere eeuwen werd land om strategische redenen onder water gezet. Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog werd Weert geïnundeerd. In de Tweede Wereldoorlog werden Schouwen-Duiveland en Tholen door de Duitsers onder water gezet, en Walcheren bij de bevrijding door de geallieerden.

Linies

Nieuw in de tachtigjarige Oorlog was ook de aanleg van verdedigingslinies. Langs de Eendracht werden versterkingen aangelegd ter verdediging van het scheepvaartverkeer. In het noorden van Vlaanderen ontstonden langs de huidige landsgrens de Staats-Spaanse linies. Er zijn nog honderden restanten van deze militaire werken, variërend van vestingsteden en forten tot schansen en redoutes.

Koudekerksche Inlaag - Verdronken dorp

Een harnas van water, baksteen en beton

Toen België in 1830 onafhankelijk werd, kreeg het strikte neutraliteit opgelegd. Antwerpen werd versterkt vanwege het strategische en economische belang van de stad en de haven. Vanaf 1851 tot midden twintigste eeuw kwam zo een van de grootste Europese vestingen tot stand, met een stadsomwalling, twee fortengordels, schansen, bunkerlinies, defensieve dijken met inundatiezones en een antitankgracht.

Eén eeuw, twee wereldoorlogen

Uit de Eerste Wereldoorlog dateren overblijfselen van de hollandstelling, een verdedigingslinie in België bedoeld om een invasie van de geallieerden via Nederland af te wenden. Er was bovendien een (elektrische) draadversperring om spionnen, smokkelaars en deserteurs tegen te houden.

Uit de tweede Wereldoorlog zijn veel restanten bewaard van de Atlantikwall, de Duitse verdedigingslinie van de Noorse tot en met de Franse kust. Het ging om een aaneengesloten linie van kustbatterijen, versperringen en ondersteuningsbunkers. De Schelde gaf zijn naam aan een van de zwaarste slagen tijdens de tweede Wereldoorlog. De Slag om de Schelde luidde voor Nederland het einde van deze oorlog in. De operatie was bedoeld om de toegang tot de Antwerpse haven via de Westerschelde voor de geallieerden vrij te maken.

Ontdekken en beleven

Gereconstrueerde ringwalburgen zijn er in Oost-Souburg en Burgh. De hoge Wal in Ertvelde, met Neerhof, is een van de best bewaarde mottes in Vlaanderen. De Berg van Troje in Borssele is een Zeeuws voorbeeld. Museum terra Maris bij Oostkapelle toont een gereconstrueerd mottekasteel. Onderdelen van de Zuiderwaterlinie/West- Brabantse Waterlinie, zoals Fort de Roovere, zijn gerestaureerd. Dat geldt eveneens voor de Staats-Spaanse linies, waaraan ook museum het Bolwerk in IJzendijke is gewijd. Een fraai zicht op een deel van de Staats-Spaanse linies heb je bij de Moerspuische Watergang. Tal van fort(terrein)en zijn te bezoeken. Fort Liezele in de provincie Antwerpen is museum geworden, tientallen Antwerpse forten en militaire relicten zijn recreatiegebieden geworden, en langs de antitankgracht vind je boeiende fietsroutes. In het Mastenbos in Kapellen ontdek je het best bewaarde en grootste geheel van loopgraven uit de eerste Wereldoorlog in België. Musea over de tweede Wereldoorlog en de bevrijding zijn er onder meer in Nieuwdorp en Maldegem. Overblijfselen van de Atlantikwall zijn  op  diverse plekken in Zeeland te bezichtigen. In Antwerpen kun je de commandobunkers in park den Brandt bezoeken.

Type
Berg van Troje in Borssele

Berg van Troje

Read more
Drone beelden van het themapark over de Slag om de Schelde

Bevrijdingsmuseum Zeeland

Read more
Een bunker waarin het Bunkermuseum Zoutelande is gevestigd

Bunkermuseum Zoutelande

Read more
De hospitaalbunker in de duinen bij Dishoek

Bunkerverhalen Dishoek

Read more
Luchtfoto van de Cantelmolinie

Cantelmolinie

Read more
Droge voeten door de Mozesbrug bij Fort De Roovere

Fort de Roovere

Read more
Overzichtsfoto van de dijk op Fort Ellewoutsdijk

Fort Ellewoutsdijk

Read more
Uitkijktoren Fort Henricus

Fort Henricus

Read more
Fort Liezele

Fort Liezele

Read more
Voormalig Fort aan de Schelde - Fort Lillo

Fort Lillo

Read more
Luchtfoto Fort Pinssen

Fort Pinssen

Read more
Fort Rammekens

Fort Rammekens

Read more
Luchtfoto Fort van Bornem

Fort van Bornem

Read more
Poort van Fort Steendorp

Fort van Steendorp

Read more
Een van de negen bunkers in Groede Podium

Groede Podium

Read more
Mastenbos Bunkerwandeling Kapellen

Mastenbos in Kapellen

Read more
Kijkje in de collectie van Memorial 40-45 Kapelle

Memorial 40-45 Kapelle

Read more
Mottekasteel Evergem Geopark Schelde Delta

Mottekasteel De Hoge Wal

Read more
Gevonden skelet tentoongesteld in het Museum Aardenburg

Museum Aardenburg

Read more
Museum De Burgsche Schoole

Museum de Burghse Schoole

Read more
Staats-Spaanse Linies rondom voormalig vestigingsstad Retranchement

Museum Het Bolwerk

Read more
Museum Hulst

Museum Hulst

Read more
Museum Markiezenhof

Museum Markiezenhof

Read more
Tentoonstelling in het Gdynia Museum

Oorlogsmuseum Gdynia

Read more
Ingang van Oorlogsmuseum Switchback

Oorlogsmuseum Switchback

Read more
Het Polderhuis Westkapelle vanaf de dijk

Polderhuis Westkapelle

Read more
Vroeg-middeleeuwse ringwalburg in Burgh

Ringwalburg Burgh

Read more
De zichtbare restanten van de Ringwalburg in Oost-Souburg

Ringwalburg Oost-Souburg

Read more
Kijkje in de collectie van het Zeeuws Maritiem MuZEEum

Zeeuws Maritiem MuZEEum

Read more