Van oerland tot mensenhand

Tropische zee tot ijstijd

Zo’n 30 miljoen jaar geleden lag op de plek van het Schelde-estuarium een ondiepe, tropische zee. Haaientanden uit die tijd spoelen nog steeds aan op de stranden van Nieuwvliet-bad, Ritthem en de Kaloot. Nadat de zee zich had teruggetrokken, zo’n 3 à 2,5 miljoen jaar geleden, ontstond een kustvlakte waarin rivieren uitmondden. Sporen van deze kust zijn nog te vinden in Nieuw-Namen/Kieldrecht bij de Meester van der Heijdengroeve. De rivierafzettingen vinden we terug in de Brabantse Wal.

In de voorlaatste ijstijd, 280.000 tot 130.000 jaar geleden, creëerde de voorloper van de Schelde een diep dalstelsel ten noorden van het huidige Gent: de Vlaamse Vallei. Deze werd later grotendeels opgevuld en is nu een laag, vlak en zandig gebied. Als gevolg van erosie door de rivier erodeerde de noordzijde van de Vlaamse Vallei sterk, waardoor daar een landschap ontstond met asymmetrisch reliëf: de cuesta Zomergem-Oedelem in Meetjesland, de cuesta van Waasland en de cuesta van Boom.

In de ijstijden daalde de zeespiegel omdat het water in de ijskappen werd opgeslagen. In het koudste deel van de laatste ijstijd, zo’n 18.000 jaar geleden, lag de Noordzee zelfs helemaal droog. Vanaf deze vlakte voerden krachtige winden zand mee, waardoor langgerekte dekzandruggen ontstonden.

Kaloot - Van tropische zee tot Schelde

Kustgebied

Door de smeltende ijskappen begon het noordzeebekken vanaf ongeveer 10.000 jaar geleden weer vol te lopen. De kustvlakte werd natter en er ontstonden veenmoerassen. Als gevolg van de voortdurende zeespiegelstijging drong de zee door geulen het gebied binnen en verdronk het veenmoeras. Toen de zeespiegelstijging vanaf circa 3700 v. Chr. afnam, ontwikkelden zich in grote delen van Zeeland slikken en schorren. Langs de kustzone werden strandwallen gevormd die het gebied daarachter begonnen af te sluiten. Op de strandwallen kwamen de eerste duinen tot ontwikkeling. Vanaf circa 3000 v. Chr. voerde de zee veel zand aan, waardoor de strandwallen aangroeiden. Het gebied achter de strandwallen verzoette. Hier vond op grote schaal veenvorming plaats.

Door inbraken van de zee en drainage in de Romeinse tijd ontstonden vanaf 300 n. Chr. in het veenlandschap achter de oude duinen getijdenkreken. Het veengebied werd daardoor weggeslagen of bedekt met een laag klei. Hierdoor kreeg Zeeland de kenmerkende eilandenstructuur. De invloed vanuit zee reikte tot waar in het noorden van Vlaanderen de hogere zandgronden beginnen.

 

De Oude Schelde

Kort voor het einde van de laatste ijstijd stroomden de Schelde, Rupel, Dender, Durme en Leie via de Vlaamse Vallei naar het toen nog droog liggende noordzeebekken.

Door de aangroeiende dekzandrug tussen Maldegem en Stekene werd de Schelde, waarin ook de Durme uitmondde, gedwongen om via het doorbraakdal bij Hoboken richting het noorden te stromen naar de droge noordzeevlakte. In 2 miljoen jaar oude bodemlagen schuurde de rivier een steilrand uit, de Brabantse Wal.

Tijdens het laatglaciaal (15.500 tot 11.500 jaar geleden) veranderde de ondiepe en breed uitwaaierende Schelde in een sterk meanderend riviersysteem met veel afvoer van water. Kenmerkend voor het meanderpatroon is dat de buitenkant van de rivierbochten erodeert, terwijl aan de binnenkant materiaal wordt afgezet. Hierdoor verlegt de rivierloop zich geleidelijk in de richting van de buitenkant van de bochten. Aan de binnenzijde vormden zich sikkelvormige ophogingen (kronkelwaardruggen) met laagtes daartussen. Veengroei vulde het grootste gedeelte van de oude geulen op. Vooral tussen Gent en Dendermonde zijn grote paleomeanders van de Schelde bewaard. Het best herkenbaar zijn die in Berlare.

Op diverse plaatsen langs de Schelde vormden zich rivierduinen, ook wel donken genaamd.

Zo’n 5400 tot 4300 jaar v. Chr. maakte de Schelde ten westen van bergen op Zoom een verbinding naar zee, het begin van de huidige Oosterschelde.

Schelde Estuarium

Tijdens de veenmoerasfase veranderde de Schelde in een relatief smalle rivier. Maar inbraken van de zee zorgden vanaf circa 300 n. Chr. Dan weer voor een aanzienlijke verbreding. Een estuarium ontstond.

Vermoedelijk niet eerder dan de achtste eeuw raakte de Honte, een kreek die in het oostelijk deel van Zeeland uitmondde in de Schelde, verbonden met inbraakgeulen vanuit de Noordzee en ontstond de voorloper van de huidige Westerschelde. Vanaf de vijftiende/zestiende eeuw werd dit de hoofdloop van de Schelde. Door de nieuwe, kortere verbinding met de Noordzee werd de getijdenwerking verder stroomopwaarts in de rivier merkbaar. Zeespiegelstijging en inpolderingen versterkten later dit proces. De getijdenwerking is tegenwoordig tot circa 160 kilometer stroomopwaarts vanaf Vlissingen nog merkbaar.

Ook stroomopwaarts veranderde de loop van de rivier. Begin dertiende eeuw verlegde de Schelde nabij Weert haar loop naar het westen; de hoofdstroom scheidde zich toen van de Oude Schelde af.

 

Menselijk ingrijpen

Vanaf de Romeinse tijd, maar vooral vanaf de middeleeuwen begon de mens steeds duidelijker zijn stempel te drukken op het landschap. Begin twaalfde eeuw werd in Zeeland en het noorden van Vlaanderen gestart met grootschalige bedijkingen, nadat al in de Romeinse tijd lokaal defensieve dijkjes waren aangelegd (zie ook verhaallijn Leven met het water). Zo ontstonden oudlandpolders, als de polder Walcheren, de polder Schouwen en de brede Wateringen ten westen en ten oosten van Yerseke, die zich kenmerkten door hoger gelegen zandige kreekruggen en lagere poelgronden. Bij latere inpolderingen werden veelal slikken en schorren tegen bestaande polders (aanwassen) of getijdenplaten (opwassen) bedijkt. Zo raakten in Zeeland losse eilanden met elkaar verbonden.

Ontdekken en beleven

De geologische geschiedenis lees je af aan de groeves in dit gebied, waaronder de Meester Van der Heijdengroeve in Nieuw Namen en groeve Boudewijn in Ossendrecht, beide een aardkundig  monument. In Rumst is een informatiepunt over het ontstaan van de Boomse klei. Op de Drongengoedhoeve in Ursel wordt de geologische geschiedenis van de cuesta Zomergem-Oedelem uit de doeken gedaan. De rijk geschakeerde natuur in het gebied beleef je in de natuurgebieden en landschapsparken, waaronder het grensoverschrijdende Zwingebied, grenspark Groot-Saeftinghe en grenspark Kalmthoutse Heide. Bij  Overmere-donk en Berlare Broek is de oude Scheldemeandervorming te herkennen aan de na veenwinning ontstane waterplassen die de oude meander volgen en aan het hobbelige patroon van de kronkelwaardruggen. Tussen Bornem en Weert tref je een zo goed als ongeschonden dertiende-eeuws Scheldelandschap met een sterk gesloten karakter. Het Verdronken Land van Saeftinghe geeft een indruk van het onbedijkte schorren- en slikkenlandschap dat Zeeland ooit kenmerkte. Kreekruggen zijn herkenbaar in het landschap van Walcheren. Kreekrestanten vind je onder meer als Zwin, Zwake, Schenge en Passageule. De kop van Schouwen herbergt een uitgestrekt duinlandschap.

Type
Bezoekerscentrum Donkmeer een startpunt voor veel wandel- en fietsroutes

Donkmeer Visitor Centre

Read more
Bezoekerscentrum Donkmeer een startpunt voor veel wandel- en fietsroutes

Bezoekerscentrum Donkmeer

Read more
Drongengoedhoeve

Drongengoedhoeve

Read more
Drongengoedhoeve

Drongengoedhoeve

Read more
Bezoekers in de modder tijdens een excursie in het Verdronken Land van Saeftinghe

Excursie in het Verdronken Land van Saeftinghe

Read more
Tentoonstelling geheim van de cuesta Geopark Schelde Delta

Geheim van de cuesta

Read more
Collectie streekdracht in Het Warenhuis - Het museum over het land van Axel

Het Warenhuis

Read more
Collectie streekdracht in Het Warenhuis - Het museum over het land van Axel

Het Warenhuis

Read more
Zwin Bezoekerscentrum

Het Zwin Bezoekerscentrum

Read more
Tentoonstelling in het Mercatormuseum

Mercator Museum

Read more
Tentoonstelling in het Mercatormuseum

Mercatormuseum

Read more
Gevonden skelet tentoongesteld in het Museum Aardenburg

Museum Aardenburg

Read more
Gevonden skelet tentoongesteld in het Museum Aardenburg

Museum Aardenburg

Read more
Museum Hulst

Museum Hulst

Read more
Museum Hulst

Museum Hulst

Read more
Bezoekers bekijken de tentoonstelling in het Museum Rupelklei

Museum Rupelklei

Read more
Bezoekers bekijken de tentoonstelling in het Museum Rupelklei

Museum Rupelklei

Read more
Bezoekers wandelen langs de getijdgeul Hammen in de gemeente Schouwen, Oosterschelde

Oosterscheldeweek

Oosterschelde
Read more
Museum voor Natuur en Landschap Terra Maris

Terra Maris

Read more
Museum voor Natuur en Landschap Terra Maris

Terra Maris

Read more
Zwin Bezoekerscentrum

Zwin Visitor Centre

Read more